Stari zavet
Nameravajući da pokažem najmudroljubiviju reč (φιλοσοφώτατον λόγον - najfilosofskiji govor): da li je pobožni razum (o ευσεβής λογισμός - pobožna misao) samovladar nad strastima, s pravom bih vam savetovao da usrdno obratite pažnju na ovu filosofiju (mudroljublje).
Φιλοσοφώτατον λόγον ἐπιδείκνυσθαι μέλλων, εἰ αὐτοδέσποτός ἐστι τῶν παθῶν ὁ εὐσεβὴς λογισμός, συμβουλεύσαιμ' ἂν ὑμῖν ὀρθῶς, ὅπως προθύμως προσέχητε τῇ φιλοσοφίᾳ.
Jer reč je (ova) neophodna za nauku (έπιστήμην poznanje) svakome, i naročito ima pohvalu najveće vrline, velim za razboritost (φρονήσεως).
καὶ γὰρ ἀναγκαῖος εἰς ἐπιστήμην παντὶ ὁ λόγος καὶ ἄλλως τῆς μεγίστης ἀρετῆς, λέγω δὴ φρονήσεως, περιέχει ἔπαινον.
Ako se, dakle, razum (λογισμός) pokazuje da vlada strastima koje sprečavaju celomudernost, (a to su): ugađanje stomaku i pohota (γαστριμαργίας τε καί επιθυμίας),
εἰ ἄρα τῶν σωφροσύνης κωλυτικῶν παθῶν ὁ λογισμὸς φαίνεται ἐπικρατεῖν, γαστριμαργίας τε καὶ ἐπιθυμίας,
No pokazuje se da on gospodari i strastima koje sprečavaju pravednost, kao (što je): zloćudnost (zlonaravost) i takođe strastima koje sprečavaju hrabrost (της ανδρείας postojanost), (a to su): gnjev, bol i strah.
ἀλλὰ καὶ τῶν τῆς δικαιοσύνης ἐμποδιστικῶν παθῶν κυριεύειν ἀναφαίνεται, οἷον κακοηθείας, καὶ τῶν τῆς ἀνδρείας ἐμποδιστικῶν παθῶν, θυμοῦ τε καὶ πόνου καὶ φόβου.
A kako, reći će možda neki, ako razum vlada (ostalim) strastima, ne gospodari nad zaboravom i neznanjem?
πῶς οὖν, ἴσως εἴποιεν ἄν τινες, εἰ τῶν παθῶν ὁ λογισμὸς κρατεῖ, λήθης καὶ ἀγνοίας οὐ δεσπόζει; γελοῖον ἐπιχειροῦντες λέγειν·
Oni pokušavaju da govore smešnu stvar. Jer razum ne vlada nad svojim strastima, nego onima koje su suprotne pravednosti i hrabrosti i celomudrenosti i razboritosti, a i njima (vlada) ne da bi ih uništio, nego da im se ne podaje.
οὐ γὰρ τῶν ἑαυτοῦ παθῶν ὁ λογισμὸς κρατεῖ, ἀλλὰ τῶν τῆς δικαιοσύνης καὶ ἀνδρείας καὶ σωφροσύνης καὶ φρονήσεως ἐναντίων, καὶ τούτων οὐχ ὥστε αὐτὰ καταλῦσαι, ἀλλ' ὥστε αὐτοῖς μὴ εἶξαι.
Sa mnogo, dakle, strana i drugim načinom mogu vam pokazati da je pobožni razum samodržac nad strastima.
πολλαχόθεν μὲν οὖν καὶ ἀλλαχόθεν ἔχοιμ' ἂν ὑμῖν ἐπιδεῖξαι ὅτι αὐτοκράτωρ ἐστὶ τῶν παθῶν ὁ εὐσεβὴς λογισμός.
A još ću većma to dokazati od dobrih podviga (της άνδραγαθίας) onih koji su umrli za vrlinu: Eleazara i sedam braće i njihove majke.
πολὺ δὲ πλέον τοῦτο ἀποδείξαιμι ἀπὸ τῆς ἀνδραγαθίας τῶν ὑπὲρ ἀρετῆς ἀποθανόντων, Ἐλεαζάρου τε καὶ τῶν ἑπτὰ ἀδελφῶν καὶ τῆς τούτων μητρός. ἅπαντες γὰρ οὗτοι τοὺς ἕως θανάτου πόνους ὑπεριδόντες, ἐπεδείξαντο ὅτι περικρατεῖ τῶν παθῶν ὁ λογισμός.
Jer svi oni, prezrevši patnje do same smrti, pokazaše da razum nadvladava strasti.
Zato mi je zbog vrlina (njihovih) došlo da pohvalim ove ljudine (άνδρας) sa majkom, koji su u ovo vreme umrli za savršenu vrlinu (υπέρ της καλοκαγαθίας za plemenitost), a zbog počasti da ih nazovem blaženima.
τῶν μὲν οὖν ἀρετῶν ἔπεστί μοι ἐπαινεῖν τοὺς κατὰ τοῦτον τὸν καιρὸν ὑπὲρ τῆς καλοκἀγαθίας ἀποθανόντας μετὰ τῆς μητρὸς ἄνδρας, τῶν δὲ τιμῶν μακαρίσαιμ' ἄν.
Jer oni, kojima se diviše za hrabrost i trpljenje ne samo svi ljudi nego i (sami) mučitelji, postadoše uzročnici da prestane tiranija protiv naroda (jevrejskog), jer pobedite tiranina trpljenjem, tako da je kroz njih očišćena otadžbina.
θαυμασθέντες γὰρ ἐκεῖνοι οὐ μόνον ὑπὸ πάντων ἀνθρώπων ἐπὶ τῇ ἀνδρείᾳ καὶ τῇ ὑπομονῇ, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τῶν αἰκισαμένων, αἴτιοι κατέστησαν τοῦ καταλυθῆναι τὴν κατὰ τοῦ ἔθνους τυραννίδα, νικήσαντες τὸν τύραννον τῇ ὑπομονῇ, ὥστε δι' αὐτῶν καθαρισθῆναι τὴν πατρίδα.
No o ovome je sad odmah potrebno govoriti kako sam počeo temu, kao što navikoh činiti, pa ću se onda okrenuti na reč o njima, odajući slavu Svemudrome Bogu.
ἀλλὰ καὶ περὶ τούτου νῦν αὐτίκα δὴ λέγειν ἐξέσται ἀρξαμένῳ τῆς ὑποθέσεως, ὥσπερ εἴωθα ποιεῖν, καὶ οὕτως εἰς τὸν περὶ αὐτῶν τρέψομαι λόγον δόξαν διδοὺς τῷ πανσόφῳ Θεῷ.
Istražujemo, dakle, da li je razum samovladatelj (αυτοκράτωρ) nad strastima.
Ζητοῦμεν δὴ τοίνυν, εἰ αὐτοκράτωρ ἐστὶ τῶν παθῶν ὁ λογισμός.
A da razmotrimo (najpre) šta je razum? I šta je strast? I koliko je vidova (ίδέαι vrsta) strasti? I da li nad svima njima vlada razum?
διακρίνομεν δὲ τί ποτέ ἐστι λογισμὸς καὶ τί πάθος, καὶ πόσαι παθῶν ἰδέαι, καὶ εἰ πάντων ἐπικρατεῖ τούτων ὁ λογισμός.
Razumnost (λογισμός) je, dakle, um sa pravilnim razborom (νουςμετά ορθού λογού), κοji predpočitava život mudrosti (σοφίας βίο ν).
λογισμὸς μὲν δὴ τοίνυν ἐστὶ νοῦς μετὰ ὀρθοῦ λόγου προτιμῶν τὸν σοφίας βίον.
Mudrost (σοφία) pak jeste poznanje (γνώσις) božanskih i čovečanskih stvari i njihovih uzroka.
σοφία δὴ τοίνυν ἐστὶ γνῶσις θείων καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων καὶ τῶν τούτων αἰτίων.
A ovo (poznanje) jeste vaspitanje u Zakonu (ή του νόμου παιδεία), kojim božanske stvari čestito (s poštovanjem), i ljudske stvari korisno učimo.
αὕτη δὴ τοίτυν ἐστὶν ἡ τοῦ νόμου παιδεία, δι' ἧς τὰ θεῖα σεμνῶς καὶ τὰ ἀνθρώπινα συμφερόντως μανθάνομεν.
A vidovi (ίδέαι) mudrosti jesu: razboritost i pravednost i hrabrost i celomudrenost (φρόνησις και δικαιοσύνη και ανδρεία και σωφροσύνη).
τῆς δὲ σοφίας ἰδέαι καθεστήκασι τέσσαρες, φρόνησις καὶ δικαιοσύνη καὶ ἀνδρεία καὶ σωφροσύνη·
Α glavnija od svih je razboritost, iz koje upravo razum vlada nad strastima.
κυριωτάτη δὲ πασῶν ἡ φρόνησις, ἐξ ἧς δὴ τῶν παθῶν ὁ λογισμὸς ἐπικρατεῖ.
A prirode (φύσεις) strasti jesu dve sveobuhvatne: zadovoljstvo (ηδονή uživanje) i bol (πόνος), a svaka od njih i oko tela i oko duše biva (πέφυκεν proizrasta).
παθῶν δὲ φύσεις εἰσὶν αἱ περιεκτικώταται δύο, ἡδονή τε καὶ πόνος· τούτων δὲ ἑκάτερον καὶ περὶ τὸ σῶμα καὶ περὶ τὴν ψυχὴν πέφυκεν.
A mnoge su posledice strasti (posledične strasti) i oko zadovoljstva i oko bola.
πολλαὶ δὲ καὶ περὶ τὴν ἡδονὴν καὶ τὸν πόνον παθῶν εἰσιν ἀκολουθίαι.
A ispred zadovoljstva je želja (επιθυμία), a posle zadovoljstva je radost (χαρά).
πρὸ μὲν οὖν τῆς ἡδονῆς ἐστιν ἐπιθυμία· μετὰ δὲ τὴν ἡδονὴν χαρά.
A pre bola je strah (φόβος), a posle bola žalost (λύπη).
πρὸ δὲ τοῦ πόνου ἐστὶ φόβος, μετὰ δὲ τὸν πόνον λύπη.
Gnjev je zajednička strast zadovoljstva i bola, ako neko shvati (zamisli) da je u njega upao.
θυμὸς δὲ κοινὸν πάθος ἐστὶν ἡδονῆς καὶ πόνου, ἐὰν ἐννοηθῇ τις ὅτι αὐτῷ περιέπεσεν.
A u zadovoljstvu se nalazi zloćudno (zlonaravno) raspoložena, koje je najsloženija od svih strasti.
ἐν δὲ τῇ ἡδονῇ ἔνεστι καὶ ἡ κακοήθης διάθεσις, πολυτροπωτάτη πάντων τῶν παθῶν οὖσα.
Sa strane duše (to su): gordost i srebroljublje (gramzivost) i slavoljublje i svadljivost (φιλονεικίά), neverje (απιστία) i zavist
κατὰ μὲν τὴν ψυχὴν ἀλαζονεία, καὶ φιλαργυρία καὶ φιλοδοξία καὶ φιλονικία, ἀπιστία καὶ βασκανία·
A sa strane tela: jedenje svega (παντοφαγίά) i ugađanje grlu (λαιμαργία gurmanstvo) i tajno jedenje (μονοφαγία nasamo ugodnojedenje).
κατὰ δὲ τὸ σῶμα, παντοφαγία καὶ λαιμαργία καὶ μονοφαγία.
Kao da su telo i duša dve sadnice (drveta): zadovoljstva i bola, i na njima su mnogi vlastari (mladice) strasti,
καθάπερ οὖν δυοῖν τοῦ σώματος καὶ τῆς ψυχῆς φυτῶν ὄντων ἡδονῆς τε καὶ πόνου, πολλαὶ τούτων τῶν φυτῶν εἰσι παραφυάδες,
Od kojih svaki (taj vlastar) svezemljodelac razum (παγγέωργος λογισμός) očišćuje i podkresava i učvršćuje i zaliva i na svaki način uređuje i pripitomljava materiju (sadržaj) vrlina i strasti.
ὧν ἑκάστην ὁ παγγέωργος λογισμὸς περικαθαίρων τε καὶ ἀποκνίζων καὶ περιπλέκων καὶ ἐπάρδων καὶ πάντα τρόπον μεταχέων ἐξημεροῖ τὰς τῶν ἠθῶν καὶ παθῶν ὕλας.
Jer razum je vođa (ήγεμών) vrlina, a strasti je samodržac. Dakle, vidi se najpre kroz sprečavajuća celomudrenost dela, da je razum samovladar nad strastima.
ὁ γὰρ λογισμὸς τῶν μὲν ἀρετῶν ἐστιν ἡγεμών, τῶν δέ παθῶν αὐτοκράτωρ. Ἐπιθεωρεῖτε τοίνυν πρῶτον διὰ τῶν κωλυτικῶν τῆς σωφροσύνης ἔργων, ὅτι αὐτοδέσποτός ἐστι τῶν παθῶν ὁ λογισμός.
A celomudrenost je vladanje (επικράτεια) nad željama (pohotama).
σωφροσύνη δὴ τοίνην ἐστὶν ἐπικράτεια τῶν ἐπιθυμιῶν,
A od želja jedne su duševne, a druge telesne; a nad obadvoma vidi se da razum vlada.
τῶν δὲ ἐπιθυμιῶν αἱ μέν εἰσι ψυχικαί, αἱ δὲ σωματικαί, καὶ τούτων ἀμφοτέρων ὁ λογισμὸς ἐπικρατεῖν φαίνεται.
Jer otkud, pokrenuti ka zabranjenim jelima, odvraćamo se (ipak) od zadovoljstava koja dolaze od njih? Nije li zato što razum može vladati apetitima? Ja mislim da jeste.
ἐπεὶ πόθεν κινούμενοι πρὸς τὰς ἀπειρημένας τροφὰς ἀποστρεφόμεθα τὰς ἐξ αὐτῶν ἡδονάς; οὐχ ὅτι δύναται τῶν ὀρέξεων ἐπικρατεῖν ὁ λογισμός; ἐγὼ μὲν οἶμαι.
Isto tako, želeći (jesti) životinje iz vode, i ptice, i četvoronošce, i svakovrsna jela zabranjena nam po Zakonu, uzdržavamo se (ipak) zbog prevladavanja razuma.
τοιγαροῦν ἐνύδρων ἐπιθυμοῦντες καὶ ὀρνέων καὶ τετραπόδων καὶ παντοίων βρωμάτων τῶν ἀπηγορευμένων ἡμῖν κατὰ τὸν νόμον ἀπεχόμεθα διὰ τὴν τοῦ λογισμοῦ ἐπικράτειαν.
Jer strasti apetita, ukroćavane od celomudrenog uma, uzdržavaju se (ανέχεται); i svi pokreti tela utišavaju se (φιμοϋνται zauzdavaju se) od strane razuma.
ἀνέχεται γὰρ τὰ τῶν ὀρέξεων πάθη ὑπὸ τοῦ σώφρονος νοὸς ἀνακαμπτόμενα, καὶ φιμοῦται πάντα τὰ τοῦ σώματος κινήματα τοῦ λογισμοῦ.